Πριν από καμιά βδομάδα είδα το Delwende, μια Αφρικανική ταινία, από Burkina Faso συγκεκριμένα. Η ταινία αρχίζει σ’ ένα φτωχό (προφανώς) χωριό, όπου εδώ και μέρες πεθαίνουν παιδιά ύπο μυστηριώδεις συνθήκες, και μια κόρη εκμυστηρεύεται στη μάνα της πως κάποιος την βίασε. Εμείς ακούμε σύντομα από ένα ραδιόφωνο πως υπάρχει επιδημία μηνιγγίτιδας—δυστυχώς όμως η εκπομπή είναι στα Γαλλικά, και έτσι το χωριό αφήνεται ελεύθερο να πιστεύει πως οι θάνατοι πρέπει να είναι η δουλειά μιας μάγισσας. (Φυσικά μάγισσας, όχι μάγου ή μάγισσας.) Ο πατέρας της κόρης αποφασίζει να τη στείλει για παντρειά στο διπλανό χωριό, μην τη φάει και αυτή η μάγισσα. Η κόρη δε θέλει να φύγει, ούτε και η μάνα, μα ο πατέρας επιμένει, και έχει το δικαίωμα να κάνει ό,τι θέλει. Οι ειδικές περιστάσεις μας δείχνουν πως, αν και κανονικά υπάρχουν μερικά δήθεν, το προξενιό βασικά είναι εμπορική συναλλαγή. Η ταινία συνεχίζει με τον άντρα να κατηγορεί τη γυναίκα του πως αυτή είναι η μάγισσα, μέσα από μια αλάνθαστη τελετουργία. Τι τελετουργία; Παίρνουν βασικά κάτι σα πολιορκητικό κριό, τον οποίο τον κουβαλάνε δύο άτομα, και τριγυρνάνε το χωριό για να δουν σε ποιούς θα τους οδηγήσει ο κριός, και ποιόν θα χτυπήσει ο κριός. Και αν χτυπήσει κάποιον ο κριός, τότε αυτό ήταν, δε λέει ψέματα—δεν υπάρχει ούτε μια στο εκατομμύριο πιθανότητα τον πολιορκιτικό κριό, ένα κομμάτι ξύλου δηλαδή, να τον καθοδηγούσαν αυτοί που τον κουβαλούσαν, όχι.
Τέλος πάντων. Που το πηγαίνω με όλα αυτά; Η ταινία δεν είναι εκπληκτική ούτε για την ηθοποιία ούτε για το σενάριο αυτό καθ’ αυτό της. (Αν και τα χρώματα είναι καταπληκτικά.) Αυτό που την κάνει πολύ ενδιαφέρουσα είναι το ότι μας δείχνει ένα κόσμο που είναι τρομερά διαφορετικός από αυτόν που ξέρουμε. Ναι, όλοι μας ξέρουμε πως στην Αφρική υπάρχει τρελή φτώχια, πολλοί αμόρφωτοι, προκαταλήψεις, φέρονται πολύ άσχημα στις γυναίκες. Μα αν δε το δεις ‘με τα μάτια σου’ είναι δύσκολο να καταλάβεις ακριβώς πόσο διαφορετική κάνουν τη ζωή όλα αυτά.
Όπως οι στρατηγοί του φίλτατου Bush πιστεύαν πως θα μπαίνανε στο Ιράκ και θα τους δεχόταν με λουλούδια και ψαλμούς, όπως οι δημοσιογράφοι της Washington Post δεν καταφέραν να τα βρούνε με τους αναγνώστες τους στο blogging πείραμα της εφημερίδας, είναι συχνά πολύ δύσκολο να βάλουμε τον εαυτό μας να δει τα πράγματα πραγματικά από τη σκοπιά του άλλου.
Και δεν είναι απλά θέμα μόρφωσης. Τα προηγούμενα δύο παραδείγματα προφανώς δεν προκύψαν από έλλειψη μόρφωσης και, ό,τι και να μας αρέσει να λέμε στην Ελλάδα, ούτε από έλλειψη ευφυίας. Έλλειψη ενδιαφέροντος, διάθεσης, εμπειριών, ίσως. Τα άλλα όχι.
Στην Αμερική ήρθα ένα μήνα πριν την 11η Σεπτεμβρίου. Μια βδομάδα μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις είχα βρεθεί με μερικούς Αμερικάνους φίλους. Έκανα το λάθος να πω πως, καλά όλα αυτά, απαράδεκτες οι επιθέσεις κτλ κτλ, αλλά για να κάτσουμε να σκεφτούμε ρε παιδιά, τι τους έκανε αυτούς να θέλουν να φτάσουν σ’ αυτό το σημείο; Μήπως υπάρχει πιθανότητα να έχουμε και ‘μεις μερίδα ευθήνης; Δεν τους είπα πως η Αμερική τα ζήταγε, αλλά πως ίσως και αυτή, με την εξωτερική της πολιτική, να είχε συμβάλλει σε ό,τι προβλήματα υπήρχαν, και στο κάτω κάτω, για να σκεφτούμε, τι προβλήματα υπήρχαν; Το ότι οι άλλοι γίνανε τρομοκράτες ήταν το αποτέλεσμα, όχι η αιτία.
Τέλος πάντων, οι φίλοι μου με φάγανε μόνο που τόλμησα να προτείνω κάτι τέτοιο. Όχι απλά δεν έγινε σωστός διάλογος, μαλλώναν μεταξύ τους για το ποιός θα κάτσει να μου φωνάξει πρώτος. Πάλι, δε μιλάμε για αμόρφωτους ή ηλίθιους, τουλάχιστον όχι όπως η ευφυία μετριέται με το IQ.
Τα σκίτσα του Μωάμεθ λοιπόν. Πρόσφατα έχει πέσει αρκετή συζήτηση, με τη Versutia να τίθεται υπέρ των εφημερίδων, το Reality Tape κατά, τα κοκόρια μάλλον υπέρ, ή μάλλον κατά της Μουσουλμανικής αντίδρασης. (To Fafblog! μάλλον υπέρ.) Oι Αγγλικοί Times κατά, στο πιο καλογραμμένο κατά τη γνώμη μου άρθρο στο θέμα. (Δείτε τη συζήτηση επ’ αυτού στο Reality Tape.) H Deutsche Welle τάθηκε υπέρ, μα γενικά θα συμφωνήσω με το Yorgo πως το άρθρο τους μάλλον απλοϊκό και σχετικά κακογραμμένο είναι.
Σήμερα πάντως οι διαδηλώσεις στο Αφγανιστάν οδηγήσαν σε τουλάχιστον πέντε θανάτους, οπότε ο χαμός συνεχίζεται. (Και οι Αμερικάνοι αρχίζουν να δίνουν λίγο παραπάνω σημασία στο θέμα. Γιατί καλό να μην προκαλούμε, αλλά όχι και να αγνοούμε.) Και στη Νότια Αφρική ήδη μια εφημερίδα διετάχθει από δικαστήριο να μην ανατυπώσει τα σκίτσα.
Το θέμα είναι περίπλοκο και, δυστυχώς, μάλλον δεν έχει απλή λύση, καλούς και κακούς, απόλυτο σωστό και λάθος. Γενικότερα θα συμφωνήσω με το άρθρο των Times, αν και σχεδόν όλα από αυτά που λένε τα κοκόρια είναι σωστά.
Οι εφημερίδες κρύβονται πίσω από το λάβαρο της ελευθερίας του λόγου για να τη μπουν στους Μουσουλμάνους. Οι Μουσουλμάνοι, ή μάλλον κάποιοι Μουσουλμάνοι, τσιγκλισμένοι από δικούς τους εξτρεμιστές, αντιδρούν άγρια. Υπερβολικά άγρια.
Η αλήθεια είναι πως αυτό που κάνουν οι διαδηλωτές είναι απαράδεκτο, αν μπορούσαν να καταλάβουν ακριβώς τι ζητάνε. Και εκεί είναι και το πρόβλημα, πως δεν καταλαβαίνουν. Ο μέσος διαδηλωτής δεν πιστεύω πως μπορεί να φανταστεί ακριβώς τη θέση των media στις χώρες μας, το ρόλο του κράτους όσων αφορά τα media, το ότι η χρήση και απειλή βίας δεν είναι πάντα η λύση. Αυτοί που θα έπρεπε να τα καταλάβουν, και να δράσουν αναλόγως, θα ήταν αυτοί που τους τσιγκλάνε. Και να πω πως οι εξτρεμιστές μουλάδες αυτό ακριβώς θέλουν. Μα η Σαουδαραβική κυβέρνηση; Αν μη τι άλλο, αν δηλαδή δεν έχουν πρόβλημα λόγω εσωτερικών πιέσεων, αυτοί θα έπρεπε να μπορούσαν να χειριστούν καλύτερα το ζήτημα. Θα έπρεπε να μπορούσαν να βάλουν τον εγωισμό και τον απολυταρχισμό τους για λίγο στο πλάι, και να δουν πως ο συμβιβασμός είναι προτιμότερος των απαιτήσεων.
Από τη δικιά μας πλευρά, πάλι πρέπει να επικρατήσουν οι πιο ψύχραιμοι. Από τη μια, το αν θα έπρεπε να είχαν βγει εξ’ αρχής τα σκίτσα ή όχι είναι μεγάλο ζήτημα. Ναι μεν έχουμε ελευθερία του λόγου και του τύπου, οπότε σωστά πράξαν. Όμως άλλο το να θες να πεις κάτι, και άλλο το να μπήγεις το μαχαίρι και να το γυρίζεις. Άλλο το να βγάλεις κάποια σκίτσα, να δεις ότι δεν κάτσανε καλά, να ζητήσεις συγνώμη και να το παρατήσεις το θέμα, και άλλο το να συνεχίζεις, να μη ζητάς συγγνώμη μέχρι το μαχαίρι να φτάσει στο κόκκαλο, και να ζητάς και από την υπόλοιπη Ευρώπη να βοηθήσει ανατυπώνοντας τα.
Αν η αντίδραση των εξτρεμιστών Μουσουλάμων ήταν σαν ένα κακομαθημένο παιδάκι χωρίς τρόπους, που απαιτεί να γίνει το δικό του και ας πάνε όλα στο διάολο, τότε η αντίδραση και ο τρόπος της μερίδας Ευρωπαίων δημοσιογράφων που δώσαν τροφή στη φωτία, είναι σαν τα παιδάκια που χαιρέκακα βρίσκουν ευκαιρία και λόγο για να τη μπουν στον αδύναμο της τάξης.
Οι Times και ο Yorgos ζητήσαν αυτολογοκρισία. Η αλήθεια είναι πως η αυτολογοκρισία συντηρεί την Αμερικάνικη κοινωνία εδώ και δεκαετίες. Αυτό που συμβαίνει εδώ —και γι’ αυτό και η Κατρίνα στη Νέα Ορλεάνη ήταν τόσο μεγάλο ζήτημα, και όχι ακόμα μια (τεράστια) φυσική καταστροφή— είναι πως υπάρχουν μερικά θέματα που είναι ταμπού. Δε συζητιούνται, και όλοι κάνουν πως δεν υπάρχουν. Οι εφημερίδες δε τα θίγουν, και γενικά υπάρχουν διάφοροι politically correct τρόποι να αναφερθείς σε αυτά αν χρειάζεται, χωρίς να προσβάλεις κανέναν ή να πεις στην πραγματικότητα τίποτα. Και φυσικά όλα αυτά δεν τα επιβάλει η κυβέρνηση, μα η ελεύθερη αγορά. Έκανες ντόρο για κάτι που δεν είναι κοινωνικά πρέπον, κοινωνικά σωστό; Θα χάσεις μάλλον τη δουλειά σου. Και αν όχι, θα περιθοριοποιηθείς. (Το Good Night and Good Luck ή το Insider τα έχετε δει;)
Η αυτολογοκρισία είναι δίκοπο μαχαίρι. Ναι μεν σε γλυτώνει από πολλά βάσανα, μα δε βοηθάει και στην πρόοδο των θεμάτων, στη συζήτηση. Ναι μεν πιστεύω πως η δημοσίευση τέτοιων καρτούν περισσότερο κακό κάνει, παρά βοηθάει τους Μουσουλμάνους να ξεπεράσουν τα δικά τους ταμπού περί απολυταρχίας εναντίον των εικόνων, και συνεπώς πιθανώς και άλλων θεματών (όπως είχε ειπωθεί σε σχόλιο του Σπασίκλα). Αλλά αν δεν εμφανιστούν και επιτραπούν και κάποια τέτοια παραδείγματα ενάντια στην απολυταρχία του συστήματος, πως θα τη ξεπεράσουν αλλιώς;
Σαφώς καλύτερα τέτοια πράγματα να εμφανιστούν εκ των έσω, παρά από εμάς όπου προκαλούν. Γιατί, κακά τα ψέματα, υπό μια έννοια τα σκίτσα μπορεί να ληφθεί ως επέμβαση στα εσωτερικά τους, όπως και οι αντιδράσεις τους είναι επέμβαση στα εσωτερικά μας. Αλλά πιστεύετε πως η αντίδραση θα ήταν τρομερά καλύτερη αν τα σκίτσα είχαν έρθει εκ των έσω; Ίσα-ίσα που, όπως λένε και οι Times, μπορεί και να είχαν απαγορευθεί και νομικά, όχι μόνο από τη Σαρία.
Η πιο σωστή αντιμετώπιση πιστεύω ήταν αυτή του Δανού πρωθυπουργού. Συγνώμη που σας προσβάλαμε, από την άλλη έχουμε ελευθερία του τύπου, και δε μπορώ να πω εγώ σε κάθε εφημερίδα τι να γράφει. Και, πίσω από τις σκηνές φαντάζομαι, κινήσεις για ηρεμία, ένα τέλος στο να τους προκαλούμε.
Το θέμα είναι να επικρατήσει μια λεπτή ισορροπία, όπου εμείς δε θα φύγουμε με την ουρά στα σκέλια, παραδεχόμενοι πως κάναμε μεγάλο λάθος. Να ζητήσουμε συγνώμη μεν, να πούμε πως ναι, γενικά δε θα προκαλέσουμε χωρίς λόγο στο μέλλον, αλλά όχι και να αλλάξουμε τη νομοθεσία μας, ή να κάνουμε υπερβολικές δηλώσεις. Όχι να δώσουμε την εντύπωση πως νικήσανε, όχι πως φοβηθήκαμε με τις αντιδράσεις τους, μα πως τους σεβαστήκαμε. Για την ώρα τουλάχιστον.
Και μιλάω με εμείς και αυτοί, ενώ φυσικά, όπως ελπίζω να καταλάβατε, δε συμμερίζομαι απόλυτα τα περί πολέμων πολιτισμών. Σαφώς και αυτοί που τα κάνουν αυτά είναι λίγοι, σαφώς και τα δικά τους τα media έχουν μιλήσει εναντίον, ειδικά όσο χοντραίνει το πράγμα.
Μα η εθνική και θρησκευτική ταυτότητα είναι δυνατό πράγμα, και το να λέμε πως είναι μεγάλο λάθος και απαράδεκτο να χωρίζουμε τον κόσμο σ’ αυτές τις γραμμές, είναι σχεδόν όσο λάθος όσο η υπεραπλούστευση του ότι αυτές είναι οι διαχωριστικές γραμμές και έτσι είναι. Μην υποτιμάτε τη δύναμη της ταυτότητας.
Για σκεφθείτε λίγο. Πιστεύω πως οι περισσότεροι που διαβάζουν αυτό το μπλογκ αρχαιογκαγκά δεν είναι, και πιθανώς έχουν και εμπειρίες από το εξωτερικό. Όσοι έχουν εμπειρίες απ’ έξω, και δεν είναι τελείως στραβομένοι, θα μπορέσουν να σας πουν πως, μετά από λίγο τουλάχιστον, αναγνωρίζεις και στην Ελλάδα ένα σωρό προβλήματα, όπως βλέπεις και έξω ένα σωρό προβλήματα που δεν υπήρχαν στην Ελλάδα. Αν το συζητήσεις με άλλους Έλληνες, του εξωτερικού τουλάχιστον, μπορεί να γίνει σοβαρή συζήτηση επί του θέματος. Αν πάει να σου την πει κάποιος ξένος όμως για τα ίδια προβλήματα που μόλις παραδεχόσουν, ξαφνικά γίνεσαι πολύ πιο προστατευτικός και αντιδραστικός. Σε κανένα δεν του αρέσει να του τη λένε από έξω, όσο αυτοκριτική και να κάνει.
Και μη ξεχνάμε και την αρχή του (γιγάντιου) άρθρου. Μας είναι πολύ δύσκολο να καταλάβουμε καταστάσεις πραγματικά διαφορετικές από τις δικιές μας. Όπως εμείς δεν καταλαβαίνουμε γιατί αυτοί οι άνθρωποι μπορεί να κάνουν έτσι για κάτι τόσο μικρό και απλό, κάτι που είναι δικαίωμα μας στο κάτω-κάτω, έτσι και αυτοί μπορεί να μην το καταλαβαίνουν αυτό το δικαίωμα. Αν εμάς μας είναι μια φορά δύσκολο να δούμε τα πράγματα από τη δικιά τους σκοπιά, εμάς με την εκπαιδευσή μας και την κουλτούρα μας, σκεφτείτε πως θα είναι γι’ αυτούς.
Έχει λύση λοιπόν το θέμα; Ναι, το να ζητήσουν συγνώμη αμφότερα, να τη δεχθεί η άλλη πλευρά, να σεβαστεί την κατάσταση ως έχει, και να συνεχίσουμε πιο προσεκτικά στο μέλλον. Υπάρχει περίπτωση να γίνει κάτι τέτοιο; Αν έχει κανείς κάποιο μαγικό ραβδάκι, let me know, θα μου χρησίμευε και στο thesis μου.
ΥΓ. Δείτε και το πολύ ωραίο σχόλιο του Chris Bertram στο Crooked Timber.
ΥΓ2. Επίσης το θέμα έχει σχολιάσει το Θεωρείν στα αγγλικά.
Έχει αρχίζει να με κουράζει το θέμα. Δες και τι έχω γράψει στο blog του Νίκου Δήμου.
Ας προσπαθήσω λίγο διαφορετικά αυτή τη φορά. Έγραψα αυτό το άρθρο πριν λίγες μέρες όταν δεν είχε ακομη πάρει έκταση το θέμα των γελοιογραφιών. Οφείλω καμιά συγνώμη σε κανένα;
και η αλλη πλευρά. ωραίος , μαν.
το οτι κρυβόμαστε “πίσω από το λάβαρο της ελευθερίας του λόγου” είναι σούπερ τοποθέτηση.ταυτίζομαι
:)
Δύο σχόλια:
Πρώτον, μου φαίνεται πλέον εύλογο οτι ένα μεγάλο μέρος της αναταραχής έχει προκληθεί από την πολιτική αδυναμία, έλλειψη βούλησης, ή ακόμα και έλλειψη διάθεσης μεγάλων ισλαμικών κυβερνήσεων να εφησυχάσουν εξτρεμιστικά στοιχεία στοιχεία αναμεμειγμένα με τις διαδηλώσεις. Η κυβέρνηση του Ιράν ανακοίνωσε προ ολίγου οτι διακόπτει τις εμπορικές συνδιαλλαγές με την Δανία και δεν νομίζω οτι το κάνει για μη-πολιτικούς λόγους.
Δεύτερον, οι μουσουλμανικές χώρες που δίνουν μαθήματα ελευθερίας του λόγου στους Ευρωπαίους δεν είναι οι μόνοι υποκριτές, σε αυτή τη περίπτωση τουλάχιστον. Οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι έχουν πρόσφατα περικόψει την ελευθερία της έκφρασης, είτε λογοκρίνοντας διαφημίσεις, τέχνες και γράμματα (βλ. το κείμενό μου στο Θεωρείν), είτε φυλακίζοντας ανθρώπους όταν αυτοί αρνούνται το Ολοκαύτωμα (βλ. την υπόθεση David Irving στην Αυστρία).
Είμαι σίγουρος οτι η άρνηση του Ολοκαυτώματος, φερ’ειπείν, ή η διαπόμπευση του Χριστού ή άλλων θρησκευτικών συμβόλων (βλ. την έκθεση Outlook στην Ελλάδα) προκαλεί μεγάλη ανησυχία και στενοχώρια σε πολλούς ανθρώπους.
Ωστόσο, αν παίρνουμε στα σοβαρά την ελευθερία του λόγου, πρέπει να είμαστε διατεθειμένοι να προστατεύσουμε πεποιθήσεις που μας προκαλούν απέχθεια, ακόμα και αηδία. Κι εδώ `προστατεύσουμε’ δεν σημαίνει: επιτρέπουμε να λάβει χώρα η έκθεση, ή να δημοσιευτεί η καρικατούρα, αλλά λέμε κιόλας `Ζητάμε συγγνώμη, αλλά είμαστε ελεύθερη χώρα.’ Εν πολλοίς, θέλω να πώ οτι ο Ρασμούσεν δεν `χρωστούσε’ συγγνώμη σε κανέναν, απλούστατα επειδή δεν φέρει καμία ευθύνη για αυτά που γράφονται και λέγονται μέσα στη χώρα του. `Ζητώ συγγνώμη’, `απολογούμαι’, σημαίνει οτι παίρνω την ευθύνη για κάτι, και προσπαθώ να μετριάσω τις ευθύνες που πρόκειται να μου καταλογιστούν.
Βέβαια εδώ εννοώ το `χρωστάω συγγνώμη’ με την ηθική του χροιά -δηλαδή όπως το εννοείς εσύ- και θα μπορούσα να δεχτώ οτι η κίνηση αυτή βγάζει νόημα πολιτικά -αλλά μόνο για λόγους σωφροσύνης, όχι ηθικής.